نسل زد در ایران؛ ویژگی‌ها، تیپ‌ها و بازتعریف سبک زندگی در شرایط اقتصادی بی‌ثبات

شناخت نسل‌ها در مطالعات اجتماعی و فرهنگی، فقط برای فهم گذشته نیست؛ بلکه ابزاری مهم برای تحلیل روندهای امروز و پیش‌بینی آینده جامعه است. هر نسل بازتابی از شرایط تاریخی، اقتصادی و سیاسی زمان خود است و رویدادهایی مانند جنگ‌ها، بحران‌های اقتصادی، انقلاب‌ها و توسعه فناوری‌های نوین، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری ارزش‌ها و سبک زندگی نسل‌ها دارند.

این تحولات علاوه بر نگرش‌ها و ارزش‌ها، بلکه شیوه‌های بازنمایی هویت فردی، از جمله پوشش و سبک ظاهری را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند؛ موضوعی که در مطالعات مرتبط با «جامعه‌شناسی مد و بدن» به‌طور کامل بررسی شده است.

در این میان، نسل زد در ایران که بیشتر با عنوان دهه هشتادی‌ها شناخته می‌شود، نسلی است که در بستر دیجیتال رشد یافته و تجربه‌ای کاملاً متفاوت از جهان پیرامون خود دارد. قرار گرفتن از کودکی در معرض اینترنت، شبکه‌های اجتماعی و تلفن‌های هوشمند، شیوه‌ی جامعه‌پذیری، روابط عاطفی، مسیر تحصیل و حتی زبان فرهنگی این نسل را به‌صورت متمایز شکل داده است.

این مقاله با مروری بر تقسیم‌بندی نسل‌ها و معرفی جایگاه نسل زد در ایران، به بررسی ویژگی‌ها، تیپ‌های شخصیتی و سبک زندگی دهه هشتادی‌ها می‌پردازد. همچنین موضوعاتی مانند شغل نسل زد، تحصیل نسل زد و روابط عاطفی نسل زد واکاوی می‌شود تا تصویری جامع از هویت اجتماعی این نسل ارائه گردد.

انواع نسل‌ها چیست؟ معرفی نسل‌ها از بیبی بومر تا نسل زد و آلفا در جامعه امروز

بر اساس داده‌های دایره‌المعارف علوم اجتماعی، در جمعیت‌شناسی «نسل» به گروهی از افراد گفته می‌شود که مرحله‌ای از حیات را تقریباً هم‌زمان با یکدیگر آغاز یا پایان داده‌اند؛ مانند کسانی که در یک دوره مشخص متولد شده‌اند، در زمانی نزدیک به هم تحصیل کرده‌اند یا وارد ازدواج شده‌اند (ساروخانی، ۱۳۷۵). این تعریف بر عنصر زمان مشترک به‌عنوان محور شکل‌گیری نسل تأکید دارد.

از منظر زیست‌شناختی و شجره‌شناختی، نسل به تداوم یک رسته‌ی هم‌دوره از یک نیای مشترک اشاره دارد و در این معنا، پیوندهای هم‌خونی و استمرار ویژگی‌های زیستی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند (آزاد ارمکی و غفاری، ۱۳۸۳). اما در تعریفی جامعه‌شناختی‌تر، فرد و مقطع زمانی تولد او، تابع ساختارهای اجتماعی و تحولات تاریخی‌ای است که نسل در دل آن‌ها شکل می‌گیرد و در نهایت به هویتی مستقل می‌رسد که آن را از نسل‌های پیشین و پسین متمایز می‌کند.

این دیدگاه به نظریه‌ی کلاسیک کارل مانهایم درباره «نسل به‌مثابه تجربه‌ی تاریخی مشترک» نزدیک است.

تعریف نسل در جامعه‌شناسی

در مطالعات جمعیت‌شناسی و جامعه‌شناسی، «نسل» به گروهی از افراد گفته می‌شود که در یک بازه‌ی زمانی نسبتاً مشترک متولد شده‌اند یا مرحله‌ای مشابه از زندگی را با هم آغاز یا پایان داده‌اند. شناخت نسل‌ها نقش مهمی در تحلیل تحولات اجتماعی، فرهنگی و حتی اقتصادی دارد.

بر اساس دایره‌المعارف علوم اجتماعی، نسل شامل افرادی است که در زمانی نزدیک به هم به دنیا آمده‌اند، تحصیل کرده‌اند یا وارد ازدواج شده‌اند (ساروخانی، ۱۳۷۵). بنابراین، نسل تنها یک مفهوم زیستی نیست، بلکه پیوندی عمیق با تجربه‌های تاریخی و اجتماعی دارد.

از منظر زیست‌شناختی نیز نسل به تداوم ویژگی‌های هم‌خونی و شجره‌نامه‌ای اشاره دارد، اما در دیدگاه جامعه‌شناسانی مانند کارل مانهایم، آنچه نسل را می‌سازد، بافت تاریخی و اجتماعی مشترک است که به شکل‌گیری یک هویت جمعی منجر می‌شود.

دیدگاه‌های جامعه‌شناسان درباره مفهوم نسل

جامعه‌شناسان غربی نسل را از زوایای مختلف بررسی کرده‌اند:

تقسیم‌بندی افقی نسل‌ها (کرتزر)

کرتزر با نگاهی «افقی»، نسل را بر اساس روندهای اجتماعی جاری به چهار دسته تقسیم می‌کند:

1. خویشاوندی: مانند رابطه والدین و فرزندان

2. هم‌دوره‌ای: مانند دانشجویان یک ورودی دانشگاه

3. مرحله‌ای از زندگی: مانند افراد در زمان ازدواج یا اشتغال

4. دوره‌ای تاریخی: مانند نسل انقلاب یا نسل جنگ
   (فتحی و مطلق، ۱۳۹۰)

تقسیم‌بندی

روان‌شناختی نسل‌ها (اشتراوس)

برخی دیگر مانند اشتراوس، بدون اشاره مستقیم به بازه زمانی، نسل‌ها را بر اساس کیفیت روان‌شناختی به چهار گروه تقسیم می‌کنند:

• سازگار

• واکنش‌گرا

• آرمان‌گرا

• مدنی
  (جعفرزاده‌پور، ۱۳۹۶)

تقسیم‌بندی عمودی نسل‌ها (بر اساس دوره تاریخی)

این نوع تقسیم‌بندی رایج‌تر و شناخته‌شده‌تر است:

• نسل بزرگ (GI Generation) | متولدین ۱۹۰۱–۱۹۲۷

این نسل در دوران رکود بزرگ آمریکا رشد کرد و در جنگ جهانی دوم شرکت داشت. سخت‌کوشی، انضباط و مسئولیت‌پذیری از ویژگی‌های اصلی آن‌هاست

• ‌نسل خاموش: متولدین ۱۹۲۸–۱۹۴۵

نسل خاموش ببه دلیل انطباق‌پذیری بالا و سکوت در دوران مک‌کارتیسم، زمانی که ترس از کمونیسم کشور را فرا گرفته بود سکوت اختیار کردند به این نام معروف شدند. در این دوره، از کودکان انتظار می‌رفت که با اتکا بر اخلاق کاری قوی، راه خود را در زندگی باز کنند.

• نسل پر نوزاد یا بیبی بومرز (اغلب به اختصار بومرها نامیده می‌شوند): متولدین ۱۹۴۶–۱۹۶۴

نسل بیبی بومرز پس از پایان جنگ جهانی دوم (۱۹۴۵) ظهور کرد درست زمانی که نرخ تولد در سراسر جهان افزایش یافت. این دوره که به نام بیبی بوم یا Baby Boom شناخته می‌شود، تنها در ایالات متحده باعث تولد حدود ۷۶ میلیون نوزاد شد.

اکثر مورخان بر این باوردند که علت ظهور نسل بیبی بومرز معمولاً ترکیبی از عوامل اجتماعی و اقتصادی بود:

• تمایل مردم به تشکیل خانواده‌هایی که در طول جنگ جهانی دوم و رکود بزرگ اقتصادی به تعویق افتاده بودند.

• احساس اطمینان نسبت به آینده‌ای صلح‌آمیز و مرفه پس از جنگ.

نسل بیبی بومرز تأثیر زیادی بر اقتصاد، فرهنگ و جامعه گذاشت و یکی از مهم‌ترین پدیده‌های جمعیتی قرن بیستم به شمار می‌رود.

• نسل ایکس (Generation X) | متولدین ۱۹۶۵ تا ۱۹۸۰

نسل ایکس که اغلب به عنوان «نسل تنبل» شناخته می‌شود، دوره‌هایی مهم مثل اپیدمی ایدز، فرهنگ MTV و تغییرات گسترده اجتماعی را تجربه کرده است؛ تغییراتی که منجر به شکل‌گیری جنبش‌ها و افزایش حقوق LGBTQ+ شد.

والدین نسل ایکس اولین کسانی بودند که از سبک‌های فرزندپروری هلیکوپتری استفاده کردند. برخلاف والدین بومر که اجازه می‌دادند فرزندانشان تا روشن شدن چراغ‌های خیابان بیرون بمانند، افراد نسل ایکس تمایل دارند در رشد اجتماعی و تحصیلی فرزندانشان بسیار بیشتر درگیر باشند.

نسل هزاره یا نسل وای (Millennials / Gen Y) | متولدین ۱۹۸۱ تا ۱۹۹۶

نسل هزاره واقعه ۱۱ سپتامبر را تجربه کرده‌اند، زمانی را به یاد دارند که آمازون فقط کتاب می‌فروخت و اولین نسلی هستند که هم کودکی بدون اینترنت و هم کودکی با اینترنت را تجربه کرده‌اند.

این نسل اکنون اینترنت را بخش جدایی‌ناپذیر زندگی شخصی و حرفه‌ای خود می‌داند. در حالی که نسل بومر آن‌ها را به استفاده بیش از حد از فناوری، خودمحوری و بی‌صبری متهم می‌کند، هزاره‌ها نشان داده‌اند که بسیار جامعه‌گرا، محیط‌زیست‌دوست و مسئولیت‌پذیر هستند.

به عنوان اولین «بومیان دیجیتال»، نسل هزاره به شدت با اینترنت، گوشی‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی شناخته می‌شود. در عین حال، آن‌ها با بدشانسی اقتصادی روبه‌رو بوده‌اند؛ چرا که ورودشان به بازار کار همزمان با رکود بزرگ و بحران کرونا بوده است. به همین دلیل از آن‌ها به عنوان «بدشانس‌ترین نسل اقتصادی» یاد می‌شود.

به عنوان اولین نسلی که با اینترنت بزرگ شد، هزاره‌ها به عنوان اولین نسل جهانی توصیف شده‌اند. این نسل عموماً با استفاده زیاد و آشنایی با اینترنت، دستگاه‌های همراه، رسانه‌های اجتماعی و به‌طور کلی فناوری مشخص می‌شود.

اصطلاح «بومی‌های دیجیتال» که امروز برای چندین نسل به کار می‌رود، در ابتدا برای توصیف نسل هزاره (Millennials) ابداع شد؛ نسلی که هم دوران قبل از اینترنت و هم دوران بعد از آن را تجربه کرده است.

بین دهه‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۰، مردم در کشورهای در حال توسعه به‌طور فزاینده‌ای تحصیل‌کرده شدند؛ موضوعی که به رشد اقتصادی این کشورها کمک کرد. اما در مقابل، نسل هزاره در سراسر جهان از زمان ورود به بازار کار با اختلالات اقتصادی جدی روبه‌رو شد.

بسیاری از هزاره‌ها همزمان با رکود بزرگ جهانی و سپس بحران کووید-۱۹ وارد زندگی کاری شدند و با نرخ بالای بیکاری جوانان مواجه بودند. به همین دلیل، نسل هزاره به عنوان «بدشانس‌ترین نسل اقتصادی تاریخ معاصر» شناخته می‌شود؛ نسلی که نسبت به نسل‌های قبل و بعد، رشد اقتصادی کندتر و بی‌ثباتی بیشتری را تجربه کرده است.

• نسل زد (Generation Z / iGen) | متولدین ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۰

نسل زد که به زبان عامیانه به عنوان زومرها نیز شناخته می‌شوند، اولین نسلی است که در دنیایی کاملاً دیجیتال متولد شده است؛ دنیایی که در آن اتصال دائمی از طریق موبایل، تبلت و نمایشگرها یک واقعیت همیشگی است.

این نسل مانند هزاره‌ها، آگاه به مسائل محیط‌زیستی، پذیرای تنوع، فراگیر و از نظر اجتماعی و سیاسی بسیار هوشیار است.

نسل زد بیشتر از هر نسل دیگری به هویت فردی، عدالت اجتماعی و سلامت روان اهمیت می‌دهد، بخشی از این هویت فردی از طریق انتخاب سبک پوشش و ظاهر بازنمایی می‌شود که در چارچوب جامعه‌شناسی مد به‌عنوان ابزاری برای بیان هویت و تمایز اجتماعی تحلیل می‌شود.

• نسل آلفا (Generation Alpha) | متولدین ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴

  کودکان متولد شده بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴ بخشی از نسل آلفا هستند. آن‌ها اولین نسلی‌اند که هرگز دنیای بدون شبکه‌های اجتماعی و فناوری‌های هوشمند را تجربه نخواهند کرد.

  نسل آلفا بسیار زودتر از نسل‌های قبلی با تکنولوژی آشنا می‌شود و مهارت‌های دیجیتال در زندگی روزمره‌شان نقش محوری دارد. این نسل به‌طور طبیعی با هوش مصنوعی، ابزارهای هوشمند و یادگیری آنلاین رشد می‌کند.

نسل زد؛ نسل دیجیتال و جامعه‌پذیر در عصر شبکه‌های اجتماعی

در ادبیات جامعه‌شناسی جهانی، به متولدین حدود سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۰ میلادی «نسل زد (Generation Z)» گفته می‌شود. این بازه زمانی تقریباً معادل سال‌های ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۰ شمسی است.

اهمیت نسل زد از آن‌جاست که آن‌ها نخستین نسلی هستند که فرایند جامعه‌پذیری اجتماعی‌شان از همان ابتدای کودکی همراه با گسترش شبکه‌های مجازی شکل گرفته است. از نظر فناورانه، افراد این نسل از کودکی به تلفن‌های همراه هوشمند دسترسی داشته‌اند؛ ابزارهایی که امکان حضور مداوم در شبکه‌های اجتماعی را برای آن‌ها فراهم کرده است

در ایران، نسل زد بیشتر با عنوان دهه هشتادی‌ها شناخته می‌شود (ذاکری و روشنفکر، ۱۴۰۳: ۲). درباره دهه هشتادی‌ها دیدگاه‌های متفاوت و حتی متناقضی وجود دارد؛ بخشی از این نگاه‌ها ناشی از شرایط اجتماعی دهه اخیر ایران است. به‌عنوان نمونه می‌توان به اعتراضات سال ۱۴۰۱ اشاره کرد که نقش این نسل را در تحولات اجتماعی برجسته‌تر کرد.

از خودابرازی فردی تا اعتراض اجتماعی در میان نسل زد

اعتراضات پاییز ۱۴۰۱ بیش از هر زمان دیگری نگاه جامعه را نسبت به نسل زد (دهه هشتادی‌ها) تغییر داد؛ چرا که آغاز این جنبش فراگیر و سراسری در خیابان، دانشگاه و مدرسه با حضور پررنگ نسل زدی‌ها همراه بود. پس از آن، مقالات و تحلیل‌های متعددی درباره جنبش ژینا و ارتباط آن با دهه هشتادی‌ها منتشر شد.

به نظر می‌رسد اغلب این پژوهش‌ها بر نقش فضای مجازی در شکل‌گیری کنش اعتراضی نسل زد تأکید دارند. برای مثال، تربتی فعالیت گسترده در شبکه‌های اجتماعی را عاملی برای افزایش مهارت‌های تحلیلی این نسل می‌داند. نسل زد با حضور فعال در پلتفرم‌هایی مانند کلاب‌هاوس، توییتر، یوتیوب و دیگر شبکه‌ها، توانایی بالایی در تحلیل مسائل، بیان نگرانی‌ها و ابراز شجاعانه مطالبات خود پیدا کرده است.

در نتیجه، آن‌ها تمایل دارند اقتدار را به چالش بکشند و قوانین و ساختارهای مردسالارانه جمهوری اسلامی ـ مانند حجاب اجباری ـ را مورد نقد قرار دهند و نپذیرند. این روحیه انتقادی در روایت‌های فردی نسل زد نیز به‌وضوح دیده می‌شود.

این تعارض میان ارزش‌های نسل جدید و ساختارهای سنتی، در برخی موارد می‌تواند به اشکال شدیدتری از خشونت ساختاری، از جمله قتل‌های ناموسی، منجر شود که یکی از چالش‌های مهم اجتماعی در برخی جوامع محسوب می‌شود.

به عنوان نمونه، ویدئویی از سارینا اسماعیل‌زاده، یوتیوبر ۱۶ ساله‌ای که در ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۲ تا حد مرگ مورد ضرب‌وشتم قرار گرفت، نشان‌دهنده درک هوشمندانه او از مفهوم آزادی است؛ آزادی‌ای که همتایانش در سایر نقاط جهان از آن برخوردارند. او می‌گوید: «ما از خود می‌پرسیم که چرا مانند جوانان نیویورک و لس‌آنجلس تفریح ​​نمی‌کنیم؟» او در یک ویدئوی یوتیوب گفت: «ما به شادی و تفریح، روحیه خوب، حس خوب و انرژی خوب نیاز داریم. برای داشتن اینها، به آزادی نیاز داریم.» (Torbati, 2023).

در مقاله‌ای دیگر، شادی ابوکرم، پژوهشگر علوم سیاسی، نیز به نتیجه‌ای مشابه می‌رسد و جنبش مهسا امینی را نمونه‌ای از توانمندی فناورانه کاربران ایرانی می‌داند؛ کاربرانی که با عبور از محدودیت‌های دیجیتال، از توییتر و سایر شبکه‌ها برای به چالش کشیدن دولت ایران استفاده کردند (Abou Karam, 2023).

بی‌تردید عوامل متعددی در شکل‌گیری این وضعیت نقش داشته‌اند، اما در چارچوب این مقاله به همین موارد بسنده می‌شود و در ادامه به مباحث بعدی پرداخته خواهد شد.

تیپ‌های درونی نسل زد؛ بررسی نگرش‌ها و ارزش‌های نسل Z در ایران

بر اساس یافته‌های پیمایش‌ها و تحقیقات اجتماعی، نسل زد (متولدین حدود ۱۳۷۵ به بعد) از نظر ارزش‌ها، نگرش‌ها و سبک زندگی نسلی یکدست نیست. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که می‌توان درون نسل Z سه تیپ اصلی را شناسایی کرد که هرکدام اولویت‌ها و نگاه متفاوتی به زندگی دارند.

۱. تیپ خانواده‌گرا – رابطه‌خواه

این گروه بیشترین اهمیت را به خانواده سالم، روابط عاطفی پایدار و دوستی‌های قوی می‌دهند. هدف آن‌ها ساختن خانواده‌ای مرفه، آرام و با ثبات در آینده است. در حال حاضر شبکه دوستان برایشان بسیار مهم است.

ویژگی‌ها:

• اهمیت به رابطه، عشق و حمایت عاطفی

• تمایل به زندگی خانوادگی آرام

• شباهت بیشتر به نسل‌های قبل

•  سهم تقریبی: ۳۵ تا ۴۰ درصد از نسل زد

۲. تیپ خودگرا – موفقیت‌خواه

این تیپ بیش از هر چیز به پیشرفت فردی، آزادی شخصی، رضایت از خود و موفقیت اهمیت می‌دهد. مهاجرت، استقلال مالی و تحقق رؤیاهای شخصی برایشان اولویت دارد.

1. ویژگی‌ها:

• تمرکز بر رشد فردی و شادی شخصی

• تمایل به آزادی‌های فردی

• فاصله بیشتر با ارزش‌های نسل‌های قبل

 سهم تقریبی: ۴۰ تا ۴۵ درصد از نسل زد
این تیپ بیشترین بازنمایی را در رسانه‌ها دارد.

۳. تیپ جامعه‌گرا – دیگرخواه

این گروه دغدغه‌های اجتماعی دارند و به مسائلی مثل حقوق زنان، محیط‌زیست، حقوق حیوانات و عدالت اجتماعی توجه ویژه نشان می‌دهند.

 ویژگی‌ها:

• حساس به مسائل اجتماعی

• گرایش به فعالیت مدنی و فرهنگی

• اقلیت در میان نسل زد

 سهم تقریبی: ۲۰ تا ۲۵ درصد از نسل زد

چند نکته تحلیلی مهم درباره تیپ‌های درونی نسل زد

طبیعی است که هر سه گرایش (خانواده‌گرایی، خودگرایی و جامعه‌گرایی) تا حدی در همه افراد نسل زد وجود دارد؛ اما هدف از تیپ‌سازی، برجسته‌کردن گرایش غالب در هر گروه است، نه حذف سایر وجوه شخصیتی.

با توجه به نتایج این پژوهش‌ها، باید به چند نکته کلیدی توجه کرد:

1. نسل زد از نظر ارزش‌ها و نگرش‌ها یکدست نیست.
   هرگونه تصویرسازی یکپارچه و کلیشه‌ای از این نسل، رویکردی تقلیل‌گرایانه است و واقعیت پیچیده آن را نادیده می‌گیرد.
2. بین نسل زد و نسل‌های پیشین هم تفاوت هست، هم همپوشانی.
   اگرچه برخی نگرش‌ها تغییر کرده، اما در بخش بزرگی از نسل زد، میزان همپوشانی با نسل‌های قبل هنوز از تفاوت‌ها بیشتر است.
3. تیپ خودگرا–موفقیت‌خواه بیشترین فاصله را با نسل‌های قبل دارد.
   همین تیپ است که در رسانه‌ها بیشتر دیده می‌شود و تصویر «نسل زد» را در افکار عمومی شکل می‌دهد، در حالی که نماینده تمام این نسل نیست.
4. جهت‌گیری کلی جامعه به سمت تقویت تیپ خودگرا–موفقیت‌خواه است.
   تحولات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی باعث شده ارزش‌هایی مثل استقلال فردی، رضایت شخصی و آزادی بیشتر تشویق شوند.
5. تیپ خانواده‌گرا–رابطه‌خواه در حال دگرگونی عمیق است.
   کاهش نسبت ازدواج به طلاق و ظهور شکل‌های جدید زندگی خانوادگی مانند همباشی، نشان می‌دهد حتی الگوهای سنتی خانواده نیز در حال بازتعریف‌اند.
6. تیپ جامعه‌گرا–دیگرخواه با محدودیت‌های ساختاری روبه‌روست.
   فشارهای اقتصادی و معیشتی اجازه نمی‌دهد این تیپ به‌سادگی رشد کمی پیدا کند، هرچند از نظر کیفی اثرگذار است.

منبع: ذاکری و روشنفکر (۱۴۰۳)، صص ۲۲ تا ۲۴

شرایط اقتصادی و بازتعریف کنش‌های نسل زد در ایران

در تحلیل سبک زندگی و کنش‌های اجتماعی نسل زد، نمی‌توان از بستر اقتصادی و مادی‌ای که این نسل در آن زیست می‌کند چشم پوشید. دهه‌ای که هویت اجتماعی نسل Z در ایران در آن شکل گرفته، هم‌زمان با تورم مزمن، بی‌ثباتی بازار کار و کاهش امکان برنامه‌ریزی بلندمدت بوده است.

بر اساس آخرین داده‌ها، نرخ بیکاری جوانان در ایران در پایان سال ۲۰۲۴ حدود ۲۰.۲ درصد بوده و نرخ تورم در اکتبر ۲۰۲۵ به حدود ۴۸.۶ درصد رسیده است. استمرار هم‌زمان بیکاری بالا و تورم شدید، به معنای کاهش قدرت خرید و تشدید نااطمینانی نسبت به آینده برای جوانان است.

کنش‌های نسل زد؛ انتخاب فردی یا واکنش عقلانی؟

در چنین شرایطی، بسیاری از رفتارها و ترجیحات نسل زد را نمی‌توان صرفاً انتخاب‌های شخصی دانست؛ بلکه باید آن‌ها را به‌مثابه واکنش‌های عقلانی به یک ساختار اقتصادی ناپایدار تحلیل کرد.

گرایش به:

• کسب‌وکارهای دیجیتال و پروژه‌ای

• آموزش‌های مهارت‌محور و غیررسمی

• کاهش تمایل به تعهدهای عاطفی بلندمدت

همگی می‌توانند به‌عنوان راهبردهایی برای کاهش ریسک و افزایش انعطاف‌پذیری در شرایط نااطمینانی اقتصادی فهم شوند.

هم‌خوانی تیپ «خودگرا–موفقیت‌خواه» با منطق اقتصادی مسلط

از این منظر، تیپ «خودگرا–موفقیت‌خواه» بیشترین انطباق را با منطق اقتصادی مسلط دارد؛ منطقی که فرد را به سمت:
✔ تمرکز بر موفقیت شخصی
✔ استقلال مالی
✔ تعلیق تصمیم‌های بلندمدت زندگی

سوق می‌دهد.

در مقابل، تیپ‌های «خانواده‌گرا–رابطه‌خواه» و «جامعه‌گرا–دیگرخواه» در چنین بستری با محدودیت‌های ساختاری بیشتری برای تحقق ارزش‌های خود مواجه‌اند.

تأثیر اقتصاد ناپایدار بر زندگی روزمره نسل زد

اثر شرایط اقتصادی صرفاً در سطح نگرش‌ها باقی نمی‌ماند، بلکه در سه حوزه بنیادین زندگی نسل زد بازتاب می‌یابد:

1.  شیوه‌های تأمین معاش
2. مسیرهای تحصیلی رسمی و غیررسمی
3. الگوهای روابط بین‌فردی و تعهد

در بستری که با نااطمینانی، کاهش بازده سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت و تضعیف افق آینده همراه است، نسل زد ناچار شده راهبردهای خود را در این حوزه‌ها بازتعریف کند.

مسیر تحلیل در ادامه

در ادامه این بحث:

1. ابتدا ویژگی‌های اشتغال و کسب‌وکار نسل زد بررسی می‌شود

2. سپس گرایش آن‌ها به تحصیلات دانشگاهی و مهارت‌محور تحلیل خواهد شد

3. و در نهایت، تحولات روابط بین‌فردی و مسئله تعهد در میان این نسل واکاوی می‌شود

ویژگی‌های کسب‌وکار نسل زد در ایران

نسل زد در ایران را می‌توان نسل کسب‌وکارهای دیجیتال، شناور و انعطاف‌پذیر دانست. سبک اقتصادی این نسل به‌شدت با فناوری و شرایط بی‌ثبات اقتصادی گره خورده است.

۱. دیجیتال‌محور بودن فعالیت‌های اقتصادی

از آنجا که نسل زد «بومی دیجیتال» است و تقریبا همه ابعاد زندگی‌اش با فضاهای آنلاین گره خورده است، بخش بزرگی از فعالیت‌های اقتصادی آن‌ها در فضای آنلاین شکل می‌گیرد.
شبکه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام، یوتیوب، تیک‌تاک، روبیکا و آپارات به بسترهایی برای:

• فروش محصول

• تولید محتوا

• تبلیغات

• برندسازی شخصی
  تبدیل شده‌اند.

۲. ایده‌محوری و استارتاپ‌های کوچک

بسیاری از دهه‌هشتادی‌ها ترجیح می‌دهند حتی در مقیاس محدود، کسب‌وکار مستقل خودشان را راه‌اندازی کنند. نمونه‌ها شامل:

• فروش آنلاین لباس و اکسسوری

• صنایع دستی و محصولات هنری

• خدمات دیجیتال و پروژه‌ای

۳. تمرکز بر برند شخصی (Personal Branding)

نسل زد به دنبال تبدیل «خود» به یک برند است؛ در قالب:
✔ اینفلوئنسر
✔ مدرس آنلاین
✔ تولیدکننده محتوا

درآمد از تبلیغات و همکاری با برندها یکی از مسیرهای مهم اقتصادی این نسل است.

۴. ترجیح به چندمنبعی بودن درآمد

به خاطر بی‌ثباتی اقتصادی ایران، بسیاری از دهه هشتادی‌ها تلاش می‌کنند چند منبع درآمد همزمان داشته باشند؛ مثلاً:

• فروش آنلاین

• تدریس خصوصی

• تولید محتوا

• فریلنسری

به طور کلی نسل زد در ایران نسل کسب‌وکارهای شناور و دیجیتال است.
آن‌ها کمتر به مشاغل ثابت یا سنتی وابسته‌اند و ترجیح می‌دهند سبک کاری انعطاف‌پذیر، پروژه‌ای و چندبعدی داشته باشند و همانطور که پیشتر به تفصیل بیان شد، این سبک‌های کاری صرفا ترجیحات شخصی و انتخاب نیستند بلکه با شرایط اقتصادی ایران، درهم‌تنیدگی عمیق دارند.

تمایل به تحصیلات در میان نسل زد

در دهه‌های گذشته، به‌ویژه دهه ۱۳۸۰، جمعیت دانشجویی ایران رشد قابل توجهی داشت؛ اما در سال‌های اخیر این روند کاهشی شده است.
برای مثال، در سال ۱۳۹۹ تعداد دانشجویان کشور به حدود ۳٬۱۶۳٬۰۰۰ نفر رسید که نسبت به سال‌های قبل کاهش داشت.

همچنین:

• در کنکور ۹۸ حدود ۴۶٪ داوطلبان مجاز انتخاب رشته نکردند

• در کنکور ۹۹ نیز بیش از ۵۰٪ داوطلبان مجاز از انتخاب رشته انصراف دادند

چرا تمایل به دانشگاه کاهش یافته است؟

یکی از دلایل اصلی، بیکاری گسترده فارغ‌التحصیلان است. بسیاری از جوانان ترجیح می‌دهند به‌جای مسیر دانشگاهی، مهارت‌هایی را یاد بگیرند که سریع‌تر به درآمد برسد؛ مانند:

• آرایشگری

• فتوشاپ و طراحی

• عکاسی

• تولید محتوا

• فعالیت در بازار رمزارزها

روابط بین‌فردی نسل زد و مسئله تعهد

در سال‌های اخیر، روابط احساسی میان جوانان، به‌ویژه دهه هشتادی‌ها، شاهد تغییرات چشمگیری بوده است؛ تغییراتی که باعث شده تعهدات در روابط کمتر دیده شود و شکل‌های موقت و کوتاه‌مدت روابط بیشتر مورد توجه قرار گیرند، همچنین در مواردی که این تغییرات با تعارض‌های خانوادگی یا خشونت همراه می‌شود.

نهادهایی مانند اورژانس اجتماعی نقش مهمی در حمایت از افراد در معرض آسیب و مداخله در بحران‌های اجتماعی ایفا می‌کنند

نقش رسانه‌های اجتماعی در تغییر شکل روابط عاطفی نسل زد

یکی از عوامل مهم در دگرگونی روابط احساسی نسل زد، رسانه‌های اجتماعی و فناوری‌های ارتباطی نوین است. به‌گفته مؤسسه مشاوره Treehouse، شبکه‌های اجتماعی بر روابط عاطفی جوانان دست‌کم از دو مسیر اصلی اثر می‌گذارند:

1. ایجاد انتظارات غیرواقعی
   رسانه‌های اجتماعی معمولاً روابط ایده‌آل، بی‌نقص و نمایشی را بازنمایی می‌کنند؛ در نتیجه روابط واقعی برای بسیاری از جوانان کمتر رضایت‌بخش به نظر می‌رسد.
2. افزایش خطر خیانت عاطفی و فیزیکی
   ارتباطات آنلاین می‌توانند مرزهای رابطه را محو کنند و زمینه‌ساز شکل‌گیری پیوندهای موازی شوند؛ حتی بدون تماس حضوری.

روابط در عصر تلفن هوشمند و اپلیکیشن‌های دوست‌یابی

در پژوهشی که دکتر اسکات سیبلی (استادیار توسعه انسانی و زوج‌درمانگر) انجام داده، آمده است که:

تلفن‌های هوشمند، شبکه‌های اجتماعی و اپلیکیشن‌های دوست‌یابی، شیوه شکل‌گیری روابط عاشقانه را به‌طور بنیادین تغییر داده‌اند. دسترسی به هزاران شریک بالقوه باعث شده بسیاری از جوانان ۱۸ تا ۲۹ ساله در رها کردن گزینه‌های متعدد و متعهد شدن به یک رابطه پایدار دچار تردید شوند.

امروزه بسیاری از روابط نه با آشنایی حضوری، بلکه با مرحله‌ای موسوم به «فقط صحبت کردن» (Talking Stage) آغاز می‌شوند؛ مرحله‌ای که در آن افراد بدون تعهد رسمی، صرفاً از طریق پیام‌رسان‌ها با یکدیگر در ارتباط‌اند. این وضعیت، شفاف‌سازی تعهد را به تعویق می‌اندازد و شکل‌گیری رابطه سالم را دشوارتر می‌کند.

چرا تمایل به تعهد در روابط عاطفی کاهش یافته است؟

در بخشی از پژوهش «چه عواملی باعث شده که امروزه افراد تمایل کمتری به پذیرش تعهد در روابط عاطفی داشته باشند؟» که توسط وب‌سایت VoiceBox منتشر شده است، نویسنده معتقد است که ظهور فناوری و رسانه‌های اجتماعی به‌طور جدی بر نحوه شکل‌گیری و حفظ روابط عاطفی اثر گذاشته است.

به گفته نویسنده، سهولت ارتباط آنلاین دامنه شرکای بالقوه را به‌شدت گسترش داده، اما هم‌زمان فرهنگی از ارضای فوری و روابط یک‌بارمصرف را نیز تقویت کرده است.

استفاده از اپلیکیشن‌های دوست‌یابی باعث شده بسیاری از افراد دچار ذهنیت «مرغ همسایه غاز است» شوند؛ این تصور که گزینه‌ها بی‌پایان‌اند و بهترین انتخاب بعدی تنها یک سوایپ فاصله دارد. نتیجه این نگرش، کاهش رضایت از رابطه موجود و تضعیف تعهد است.

ازتعریف مفهوم تعهد در نسل‌های جدید

نویسنده تأکید می‌کند که هنجارهای اجتماعی پیرامون ازدواج و خانواده دچار تغییر شده‌اند. در حالی که در نسل‌های قبل، ازدواج و فرزندآوری یک مسیر طبیعی و بدیهی بود، بسیاری از جوانان امروز این هنجار را بازنگری کرده‌اند.

از این منظر، تعهد دیگر فقط به معنای ازدواج و تشکیل خانواده نیست. برای نسل‌های جدید، تعهد می‌تواند شامل:

• مجرد ماندن به انتخاب خود

• تجربه روابط غیرسنتی

• و اولویت دادن به خودمختاری شخصی و رضایت عاطفی

باشد.

نقش رسانه‌های اجتماعی در تردید نسبت به تعهد

در این پژوهش آمده است که آگاهی فزاینده از چالش‌ها و بحران‌های روابط عاطفی، به‌واسطه اینترنت و شبکه‌های اجتماعی تشدید شده است. افراد با دیدن تجربه‌های دیگران در فضای مجازی، نسبت به توانایی خود برای مدیریت یک رابطه پایدار دچار تردید می‌شوند.

به همین دلیل، بسیاری از جوانان از ورود به تعهداتی که احتمال ناپایداری دارند یا ممکن است انتظاراتشان را برآورده نکنند، پرهیز می‌کنند. این مسئله منجر به ترجیح روابط غیررسمی یا غیرانحصاری شده است؛ روابطی که انعطاف‌پذیری بیشتر و ریسک عاطفی کمتری دارند.

پیوند اقتصاد و نگرش به تعهد عاطفی

نویسنده VoiceBox علاوه بر نقش فناوری، به عوامل اقتصادی نیز اشاره می‌کند. از نگاه او، بیشتر افراد پیش از متعهد شدن به شخصی دیگر، به دنبال ثبات مالی هستند.

در شرایطی که:

• عدم قطعیت اقتصادی افزایش یافته

• هزینه‌های زندگی بالا رفته

• و امنیت شغلی کاهش پیدا کرده است

جوانان تمرکز خود را بر کسب درآمد و پس‌انداز گذاشته‌اند، بدون آنکه بخواهند مسئولیت داشتن یک فرد وابسته را بر عهده بگیرند. این وضعیت باعث می‌شود تعهد عاطفی به تعویق بیفتد.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری: نسل زد در ایران و بازتعریف سبک زندگی

نسل زد در ایران نسلی است که در بستر دیجیتال و تحت تأثیر شرایط اقتصادی بی‌ثبات شکل گرفته است. رفتارها و انتخاب‌های این نسل، از مسیرهای شغلی و تحصیلی گرفته تا الگوهای روابط بین‌فردی، نمایانگر راهبردهایی عملی برای مواجهه با محدودیت‌ها و چالش‌های اقتصادی است.

تیپ‌های اجتماعی نسل زد نشان می‌دهد که در عین حفظ برخی ارزش‌های نسل‌های پیشین، گرایش‌های فردگرایانه و جامعه‌گرایانه نوینی نیز در میان آنان ظهور کرده است.

این نسل نه‌تنها نسبت به فرصت‌ها و تهدیدهای اقتصادی حساس است، بلکه در تعامل با محیط دیجیتال و فرهنگی، سبک زندگی خود را بازتعریف کرده و راهکارهای انعطاف‌پذیری برای زندگی روزمره و پیشرفت شخصی ایجاد کرده است. شناخت دقیق نسل زد برای نهادهای آموزشی، خانواده‌ها، بازار کار و سیاست‌گذاران فرهنگی اهمیت ویژه‌ای دارد و می‌تواند راهی برای تعامل مؤثر و پیش‌بینی روندهای آینده جامعه فراهم کند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع

1. ذاکری، علیرضا، روشنفکر، پیام؛ سنخ شناسی جامعه‌شناسی نسل زد: در نقد نسل گرایی؛ مطالعات فرهنگی و ارتباطات، ۲۰ (۳)، ۳۱-۵۹.
2. https://genhq.com/the-generations-hub/generational-faqs/

۳.https://www.parents.com/parenting/better-parenting/style/generation-names-and-years-a-cheat-sheet-for-parents/

4. https://www.investopedia.com/terms/b/baby_boomer.asp
5. Trading Economics. (2025). Iran Youth Unemployment Rate. Retrieved January 2026, from https://tradingeconomics.com/iran/youth-unemployment-rate.
6. Trading Economics. (2025). Iran Inflation Rate. Retrieved January 2026, from https://tradingeconomics.com/iran/inflation-cpi.