آسیبهای اجتماعی از مهمترین چالشهای جوامع معاصر بهشمار میآیند و مدیریت آنها نیازمند مداخلات بهموقع، تخصصی و گسترده است. در این مسیر، اورژانس اجتماعی یکی از نهادهای کلیدی در ارائه خدمات فوریتهای اجتماعی است که با هدف پیشگیری، کنترل و کاهش آسیبها و بحرانهای فردی، خانوادگی و اجتماعی فعالیت میکند.
برنامه اورژانس اجتماعی در ایران از سال ۱۳۷۸ آغاز شد و طی سالهای بعد، با توسعه ساختار، ابزارها و دامنه خدمات خود، به یکی از محورهای اصلی نظام حمایت اجتماعی تبدیل شد. اهمیت این نهاد زمانی بیشتر روشن میشود که نقش مستقیم آن در مداخله فوری و حمایت از افراد در معرض آسیب را بررسی کنیم.
تاریخچه و شکلگیری اورژانس اجتماعی در ایران
برنامه اورژانس اجتماعی در سال ۱۳۷۸ در سازمان بهزیستی کشور آغاز شد و در خرداد ماه ۱۳۹۲ آییننامه آن با عنوان «آئیننامه ارائه خدمات فوریتهای اجتماعی» به تصویب رسید. همچنین در بهمن ماه ۱۳۹۲ «مرکز هماهنگی فوریتهای اجتماعی» بهعنوان مرکزی مستقل افتتاح شد.
شکلگیری اولیه اورژانس اجتماعی در ایران
دکتر سید حسن موسوی چلک، موسس خدمات اورژانس اجتماعی در ایران، در پاسخ به پرسش «آیا الگویی هم برای این ایده داشتید؟» میگوید: در سال ۱۳۷۵ حدود ۸ مرکز آزمایشی در کشور برای درمان معتادانِ خودمعرف وجود داشت. آن روزها که محل کار من بهزیستی استان مرکزی بود، من مسئول و مددکار یکی از این مراکز بودم؛ بنابراین تجربه مستقیم در این حوزه داشتم. تا قبل از آن، افراد مصرفکننده مواد مخدر مجرم شناخته میشدند، اما اولینبار در سال ۱۳۷۶ قانون به این نحو اصلاح شد که معتادانی که برای درمان اقدام میکنند «مجرم» نیستند. همین رویکردها در ذهنم بود تا اینکه در سال ۱۳۷۷ با حمایت دکتر طباطبایی، مدیرکل دفتر آسیبدیدگان کشور، و دکتر طالبی، معاون وقت اجتماعی سازمان، ایده اورژانس اجتماعی مطرح شد.
تدوین دستورالعمل و افتتاح اولین مراکز
در نهایت، در ۲۲ و ۲۳ اردیبهشت ۱۳۷۸ در شیراز، دستورالعمل اولیه اورژانس اجتماعی نوشته شد و پس از ابلاغ و جذب نیرو، اولین مرکز در ۸ شهریور ۱۳۷۸ در استان یزد تأسیس شد. بعد از آن، در استانهای بوشهر، فارس، اصفهان، خراسان، گیلان، مازندران، تهران و بهتدریج در ششماهه اول سال ۱۳۷۹، همه مراکز استانها دارای یک مرکز اورژانس اجتماعی شدند.
فعالیتها و خدمات اورژانس اجتماعی
اورژانس اجتماعی در چهار حوزه اصلی فعالیت دارد:
۱. مرکز مداخله در بحران فردی، خانوادگی و اجتماعی (مرکز مادر اورژانس اجتماعی):
این مرکز بهعنوان مرکز محور برنامه اورژانس اجتماعی عمل میکند و دارای دو بخش تخصصی و نگهداری موقت است که از سال ۱۳۸۷ فعالیت خود را آغاز کرده است. افراد میتوانند به صورت خودمعرف یا معرفی شده از طریق مراجع قضایی، انتظامی و غیره به مرکز مراجعه کنند و از خدمات رایگان و شبانهروزی بهرهمند شوند.
پس از پذیرش، ارزیابیهای تخصصی اجتماعی، روانشناختی، بهداشتی و درمانی، و حقوقی توسط تیم تخصصی شامل مسئول مرکز، مددکار اجتماعی، روانشناس، روانپزشک و مشاور حقوقی انجام میشود. بر اساس نتایج ارزیابی، خدمات تخصصی شامل خدمات مددکاری اجتماعی، روانشناسی، روانپزشکی، بهداشتی و درمانی، حقوقی و آموزشی-تربیتی ارائه میگردد. زنان و دختران در معرض آسیب و آسیبدیده میتوانند به مدت ۳ روز و حداکثر ۲۰ روز از خدمات نگهداری موقت بهره ببرند که این مدت با تایید تیم تخصصی برای دورههای بعدی قابل تمدید است.
۲. خط تلفن اورژانس اجتماعی (۱۲۳):
افراد میتوانند با تماس با شماره ۱۲۳، با کارشناسان متخصص ارتباط برقرار کنند، مسائل خود را مطرح کنند و خدمات تخصصی فوریتهای اجتماعی دریافت کنند. کارشناسان خط ۱۲۳ شامل مددکاران اجتماعی و روانشناسان آموزشدیده هستند و به صورت شبانهروزی به گروههای هدف (افراد در معرض آسیب یا آسیبدیده) خدمات ارائه میدهند. در صورت نیاز، تماسگیرندگان به مراکز مداخله در بحران فردی، خانوادگی و اجتماعی یا به واحدهای خدمات اجتماعی سیار ارجاع داده میشوند. همچنین، کارشناسان خط ۱۲۳ افراد را به مراکز تابعه سازمان بهزیستی شامل توانبخشی، پیشگیری و خدمات اجتماعی هدایت میکنند.
علاوه بر خط ۱۲۳، مشاوره تلفنی سازمان بهزیستی با عنوان صدای مشاور (۱۴۸۰) در زمینههای کودک و نوجوان، تحصیلی، شغلی، خانوادگی، پیش از ازدواج و اختلالات روانشناسی بالینی مانند افسردگی، اضطراب و وسواس ارائه خدمت میکند.
۳. پایگاه خدمات اجتماعی:
پایگاهها با هدف توانمندسازی ساکنان سکونتگاههای غیررسمی و کاهش آسیبهای اجتماعی از سال ۱۳۸۵ شروع به فعالیت کردهاند. در این پایگاهها، گروههای هدف شناسایی شده و پس از ارائه خدمات تخصصی توسط مددکاران اجتماعی و روانشناسان، در صورت نیاز به سایر خدمات، به واحدهای مرتبط ارجاع داده میشوند. اهداف این بخش شامل: شناسایی مشکلات گروههای هدف، ارتقای سلامت اجتماعی، کیفیت زندگی، آگاهسازی و دسترسی برابر به خدمات اجتماعی، و کاهش آسیبهای اجتماعی است.
گروههای هدف
افراد در معرض آسیب یا آسیبدیده اجتماعی شامل زنان و دختران در معرض آسیب، زنان سرپرست خانوار، زوجین متقاضی طلاق، کودکان خیابانی، کودکان کار، کودکان بدسرپرست و بیسرپرست، کودکان بازمانده از تحصیل، بچههای طلاق، کودکان دارای والدین معتاد و کلیه افرادی که با بحرانهای فردی، خانوادگی و اجتماعی مواجه هستند.
نیروی انسانی
حداقل یک مددکار اجتماعی و یک روانشناس در پایگاهها حضور دارند. بسته به نوع و میزان مداخلات، تعداد نیروهای تخصصی افزایش پیدا میکند و شیفتهای کاری متناسب با نیاز منطقه تنظیم میشود.
۴. خدمات سیار اورژانس اجتماعی
برای پاسخ به نیازهای افراد در معرض آسیب و آسیبدیده، خدمات سیار اورژانس اجتماعی با سه ویژگی «به موقع بودن»، «تخصصی بودن» و «در دسترس بودن» به صورت شبانهروزی و رایگان ارائه میشود. گشت فوریتهای خدمات اجتماعی شامل یک مددکار اجتماعی و یک ضابط قضایی (نیروی انتظامی) به همراه راننده است که در سطح شهر به شناسایی و هدایت گروههای هدف اقدام میکنند. کارشناسان از طریق گشتزنی یا تماس خط ۱۲۳ به محل مراجعه کرده و خدمات تخصصی را ارائه میدهند یا افراد را به مراکز مداخله در بحران ارجاع میدهند.
در حال حاضر، ۲۹۸ خودرو سیار در سراسر کشور فعال هستند. همچنین، شهرداری با ۳۵ واحد گشت فوریتهای اجتماعی در سه نوبت کاری، پیامهای شهروندان را با فوریت یک ساعته در روز و نیمساعته در شب پاسخ میدهد.
تا سال ۱۳۹۹، ۳۵۸ مرکز اورژانس اجتماعی با ۲۹۷ خودرو مناسبسازیشده و ۱۰۲ خودرو سواری استیجاری فعال بوده است. پایگاههای خدمات اجتماعی در مناطق آسیبخیز و حاشیهنشین با ۲۳۸ مرکز فعال به ارائه خدمات تخصصی به جامعه هدف ادامه میدهند.
خدمات فوریتهای اجتماعی در جهان
در آمریکا(۲۱۱)
خط ۲۱۱ خود را اینگونه معرفی میکند:
ما نیروهای میدانی و متخصصان محلی هستیم که پیدا کردن کمک را آسانتر میکنیم. بیش از ۲۰۰ سازمان ۲۱۱ در سراسر ایالات متحده فعالیت دارند که هر کدام تیمی از متخصصان دلسوز و آموزشدیده دارند تا دسترسی به بهترین منابع و خدمات محلی اجتماعی برای رفع هر نیاز را فراهم کنند. شبکه ۲۱۱ در آمریکا سالانه به بیش از ۱۶ میلیون درخواست کمک پاسخ میدهد. بیشتر تماسها، چتهای آنلاین و پیامکها از افرادی است که به دنبال کمک برای نیازهای اولیه مانند مسکن، غذا، حمل و نقل و مراقبتهای بهداشتی هستند.
کمیسیون ارتباطات فدرال (FCC) در سال ۲۰۰۰، شماره ۲۱۱ را به عنوان شماره سهرقمی برای اطلاعات و ارجاع به خدمات اجتماعی تعیین کرد. خدمات ۲۱۱ توسط بیش از ۲۰۰ سازمان محلی ارائه میشود و انواع مختلفی از سازمانها شامل یونایتد ویز، گودویل، مشارکتهای اقدام اجتماعی و مراکز بحران محلی آن را اداره میکنند.
استرالیا:
خط زندگی خود را اینگونه معرفی میکند:
ما یک سازمان خیریه ملی هستیم که تلاش میکنیم دسترسی به خدمات حمایتی فوری و پیشگیری از خودکشی را به صورت شبانهروزی برای تمامی افراد در شرایط بحرانی فراهم کنیم. هدف ما توانمندسازی جامعه از طریق تقویت ارتباطات انسانی، ابراز همدردی و ایجاد امید است تا آمار خودکشی کاهش یابد و سلامت روان جامعه ارتقا پیدا کند.
سازمان فراتر از آبی در استرالیا میگوید:
ما یکی از معتبرترین و پربازدیدترین سازمانهای بهداشت روان هستیم و گوش دادن به نیازها و آرزوهای مردم را در مرکز فعالیتهای خود قرار میدهیم. ما مکانی امن و قابل اعتماد برای میلیونها نفر فراهم میکنیم تا به اطلاعات، مشاوره و حمایت روانی دسترسی داشته باشند، چه در شرایط بحرانی، چه در مسیر بهبودی.
در بریتانیا:
موسسه Samaritans بیان میکند:
هر ده ثانیه، سامریها به یک تماس کمک پاسخ میدهند. ما شب و روز آماده هستیم تا به افرادی که با مشکلات دست و پنجه نرم میکنند گوش دهیم، بدون قضاوت و فشار. سامریها تنها برای لحظههای بحرانی نیستند بلکه در پیشگیری از بحران و آموزش مهارتهای مقابلهای نیز فعال هستند. آنها در مدارس، زندانها، بیمارستانها و شبکه ریلی خدمات ارائه میکنند و تلاش میکنند تا افراد بیشتری به کمک و حمایت روانی دسترسی پیدا کنند. هدف سامریها کاهش خودکشی و آسیبهای روانی در جامعه است.
کانادا:
موسسه TalkSuicide بیان میکند:
اگر احساس میکنی امیدت را از دست دادهای و با مشکلات روبهرو هستی یا افکار خودکشی داری، شماره ۹-۸-۸ به عنوان خط تلفن بحران خودکشی آماده کمک به توست. کارشناسان آموزشدیده بدون قضاوت به حرفهای تو گوش میدهند، حمایت روانی ارائه میکنند و منابع مناسب را معرفی میکنند. این خدمات به افراد کمک میکند تا به نقاط قوت خود وصل شوند و راههای جدید مقابله، زندگی و شکوفایی را پیدا کنند. چشمانداز کانادایی این است که همه افراد در زمان نیاز بتوانند به کمک فوری دسترسی داشته باشند و از خودکشی پیشگیری شود.
نتیجهگیری
اورژانس اجتماعی بهعنوان یک نهاد کلیدی در نظام حمایت اجتماعی، نقش حیاتی در پیشگیری، کنترل و کاهش آسیبهای فردی، خانوادگی و اجتماعی ایفا میکند. تجربه ایران نشان میدهد که توسعه ساختار، خدمات تخصصی و ابزارهای متنوع مانند مراکز مداخله در بحران، خطوط تلفنی ۱۲۳ و ۱۴۸۰، پایگاههای خدمات اجتماعی و خدمات سیار، امکان دسترسی به حمایت فوری و گسترده را برای گروههای هدف فراهم کرده است.
مقایسه با تجربه جهانی نشان میدهد که کشورهایی مانند آمریکا، استرالیا، بریتانیا و کانادا نیز با ارائه خطوط تلفنی بحران، خدمات حمایتی و خدمات میدانی تخصصی، تمرکز ویژهای بر پیشگیری از آسیبهای اجتماعی و حمایت روانی دارند. این شباهتها و تجربیات بینالمللی میتواند به ایران کمک کند تا با توسعه شبکه اورژانس اجتماعی و ارتقای کیفیت خدمات تخصصی، نقش خود در حفظ سلامت روان و رفاه اجتماعی را تقویت کند.
بهطور کلی، اورژانس اجتماعی نه تنها به عنوان یک پاسخ فوری به بحرانها، بلکه به عنوان یک راهبرد پیشگیرانه و توانمندساز اجتماعی، کلید موفقیت در کاهش آسیبهای اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان است.
بدون دیدگاه